afxazeTis respublikis umaRlesi sabWos mimarTva saqarTvelos respublikis saxelmwifo sabWosadmi

yofili ssrk daSlas Tan axlda masSi Semavali respublikebis saxelmwifo suverenitetis gamocxadeba.  suvereniteti gamoacxades yofilma mokavSire respublikebmac da administraciul-mbrZanebluri principebis Sesabamisad Seqmnilma avtonomiurma respublikebmac. daiwyo mokavSire da avtonomiur respublikebs Soris kavSirebis gardaqmnis bunebrivi procesi mkafio saxelSekrulebo sawyisebze, romelTac SeuZliaT maT Soris TanamedroveobisaTvis Sesaferisi  civilizebuli urTierTobebis uzrunvelyofa. ruseTSi es procesi dasrulda federaciuli xelSekrulebis xelmoweriT  im respublikebis umravlesobasTan, romelTac suvereniteti gamoacxades, TaTarstanTan da CeCneTTan ki jer kidev grZeldeba xelSekrulebiTi procesi.

afxazeTic daadga urTierTobebis agebis aseT gzas, romelic gamoricxavs diqtatsa da damorCilebas, riTac xasiaTdeboda  qarTul-afxazuri ierarqiuli saxelmwifoebriv-samarTlebrivi kavSirebi sabWoTa xelisuflebis TiTqmis mTeli 70 welze meti xnis manZilze.  am mizniT jer kidev sabWoTaA kavSiris arsebobis pirobebSi 1990 wlis 25 agvistos afxazeTis umaRlesma sabWom miiRo deklaraciaafxazeTis sabWoTa socialisturi respublikis saxelmwifo suverenitetis Sesaxeb”. deklaraciiT dgindeboda, rom mxolod igi warmoadgenda safuZvels afxazeTis axali konstituciisaTvis da gansazRvravda respublikis pozicias sakavSiro xelSekrulebisa da saqarTvelos respublikasTan xelSekrulebis dadebisas. imave dRes afxazeTis umaRlesma sabWom miiRo dadgenilebaafxazeTis saxelmwifoebriobis dacvis samarTlebrivi garantiebis Sesaxeb”, romelSic mkafiod aris Cawerili: ”afxazeTi mzad aris daiwyos molaparakebebi saqarTvelosTan maT Soris momavali saxelmwifoebriv-samarTlebrivi urTierTobebis Taobaze”.

rogorc cnobilia, 1921 wlis martSi afxazeTi gamocxadda damoukidebel sabWoTa socialistur respublikad, romelmac mogvianebiT Seqmna federaciuli kavSiri saqarTvelosTan.  SemdgomSi urTierTobebi afxazeTsa da saqarTvelos Soris regulirdeboda mTeli rigi samarTlebrivi aqtebiT, romelTagan ukanasknelia maTi 1978 wlis konstituciebi da ssrk 1977 wlis konstitucia. Tumca, 1989-1990 wlebSi saqarTvelos respublikis umaRlesma sabWom calmxrivad miiRo rigi dokumentebi, romelTac arsebiTad safuZveli Cauyares saqarTvelos gasvlas ssrk Semadgenlobidan. maT miekuTvneba saqarTvelos ssr umaRlesi sabWos 1989 w. 18 noembris, 1990 wlis 9 martisa da 20 ivnisis  dadgenilebebi. am dokumentebiT ukanonod iqna cnobili 1921 wlis 25 Tebervlis Semdgom Seqmnili saqarTvelos struqturebi, xolo xelisuflebis am struqturebis mier miRebuli yvela saxelmwifoebriv-samarTlebrivi aqti iuridiuli Zalis armqoned gamocxadda.

ssrk deklarirebuli daSlis Semdeg saqarTvelos droebiTma samxedro sabWom yofil metropoliasTan samarTlebrivi kavSirebis Sewyvetis gaformebis mizniT 1992 wlis TebervalSi miiRo gadawyvetileba saqarTvelos respublikis 1921 wlis saqarTvelos demokratiuli respublikis konstituciaze gadasvlis Sesaxeb, romelSic afxazeTis assr, rogorc saxelmwifoebriv-samarTlebrivi urTierTobebis subieqti, gaTvaliswinebuli ar aris. saqarTvelos xelisuflebis organoebis mier zemoT CamoTvlili aqtebis miRebis Sedegad saqarTvelos srr, romelTanac afxazeTis assr saxelmwifoebriv-samarTlebriv urTierTobebSi imyofeboda,  faqtiurad Sewyvita arseboba da warmoiqmna axali saxelmwifo _ saqarTvelos demokratiuli respublika, romelTanac afxazeTi araviTari dokumentiT an valdebulebebiT ar aris dakavSirebuli. ssrk da saqarTvelos ssr konstituciebis moqmedebis Sewyvetis Semdeg afxazeTis assr 1978 wlis konstituciam dakarga samarTlebrivi safuZveli, igi aRar Seesabameboda im droisaTvis warmoqmnil politikur da iuridiul realiebs. gaCnda dauSvebeli samarTlebrivi vakuumi afxazeTisa da saqarTvelos urTierTobebSi.

afxazeTsa da saqarTvelos Soris kavSirebis samarTlebrivi mouwesrigeblobis daZlevis mizniT, maT Soris xelmZRvanelobda ra saxelmwifoTaSorisi urTierTobebis damyarebisaken miswrafebiT, rac Camoyalibebuli iyoafxazeTis saxelmwifo suverenitetis Sesaxeb” 1990 wlis 25 agvistos deklaraciaSi, afxazeTis umaRlesma sabWom 1992 wlis 23 ivlisis dadgenilebiT Sewyvita  afxazeTis assr  1978 wlis konstituciis moqmedeba da afxazeTis axali konstituciis miRebamde aRadgina afxazeTis ssr 1925 wlis konstitucia, amave dros SeinarCuna amJamad moqmedi sakanonmdeblo, aRmasrulebeli da sasamarTlo organoebis sistema.  imavdroulad afxazeTis umaRlesi sabWos prezidiums daevala, umaRlesi sabWos sesiaze dasamtkiceblad waredgina winadadeba afxazeTsa da saqarTvelos Soris xelSekrulebis  SemuSavebis samuSao jgufis Semadgenlobis Sesaxeb. aseTi jgufi ukve Seqmnilia da Seudga muSaobas.

Tumca, kvlav ar arsebobs saxelmwifoebriv-samarTlebrivi regulireba afxazeTsa da saqrTvelos Soris, vinaidan  saqarTvelos amJamad moqmedi 1921 wlis konstituciaSi afxazeTi, rogorc saxelmwifoebriv-samarTlebrivi subieqti, saerTod ar figurirebs, xolo afxazeTis 1925 wlis aRdgenili konstituciiT igi saqarTvelosTan xelSekrulebiT urTierTobebSi imyofeba. amitom afxazeTis respublikis umaRlesi sabWo gamoTqvams imeds, rom saqarTvelos saxelmwifo sabWo, gaacnobierebs, rom dRes afxazur-qarTul urTierTobebSi maT Soris samokavSireo xelSekrulebis dadebis problemam pirvelxarisxovani mniSvneloba SeiZina.

Tu saqrTvelos saxelmwifo sabWo gulwrfelia Tavis gancxadebebSi, romliTac uaryofs totalitarul reJims da gamoxatavs demokratiis idealebisadmi mtkice erTgulebas, maSin aRniSnul pirobebSi igi dauyovnebliv unda Seudges xelSekrulebiT process, romelic mowodebulia, daamyaros civilizebuli saxelmwifoTaSorisi urTierTobebi afxazeTsa da saqarTvelos Soris. or saxelmwifos Soris axali xelSekruleba, romlis aucileblobazec afxazeTis parlamenti saubrobs 1990 wlis 25 agvistodan moyolebuli,  mkafiod gansazRvravs TiToeuli respublikis uflebamosilebaTa wres, aseve maTi saerTo organoebis kompetencias. amasTanave, xelSekrulebam unda gansazRvros rogorc mokavSire warmomadgenlobiTi da aRmasrulebeli organoebis struqtura, aseve maTi Seqmnis, maT Soris arCevnebis wesic, amitom afxazeTis respublikis umaRlesi sabWo sruliad Seusabamod miiCnevs saxlmwifo sabWos ganzraxvas, Caataros saqarTvelos parlamentis arCevnebi afxazeTis teritoriazec maT Soris  arsebuli saxelmwifoebriv-samarTlebrivi mouwesrigebulobis pirobebSi.

afxazeTis respublikis umaRlesi sabWo, kidev erTxel acxadebs ra Tavis survils, SeinarCunos kavSirebi saqarTvelosTan, mtkiced uWers mxars maT damyarebas axal, civilizebul da Tanasworuflebian safuZvelze, romelic gamoricxavs diqtatsa da damorCilebas, rac aTwleulebis manZilze abnelebda afxazi da qarTveli xalxebis urTierTobebs. am mimarTvaSi, romelic saxelmwifo sabWos saxiT mimarTulia qarTveli xalxisadmi, Cven vacxadebT: afxazi xalxi ar iswrafvis qarTveli xalxisagan TviTizolaciisaken, Cven maT Soris Tvisebrivad axali civilizebuli urTierTobebis damyarebis momxreni varT. SeiZleba warmovidginoT, Tu rogori istoriuli mogoneba dautova afxaz xalxs 1918-1921 wlebis menSevikuri darbevebis praqtikam da genocidis politikam, romelsac 30-50-ian wlebSi qarTuli xelisufleba awarmoebda afxazi xalxis mimarT. afxazi xalxis istoriul mexsierebas 1988 wlis meore naxevridan aforiaqebs axali Taobis bevri qarTveli politikosi, romlebic Sepyrobilni iyvnen monoeTnikuri qarTuli saxelmwifos Seqmnis ideiT, ris misaRwevadac sxvadasxva varianti iyo SemoTavazebuli, deportaciidan dawyebuli araqarTuli mosaxleobis gamravlebis dabrkolebiT damTavrebuli.

yovelive aman gaaCina afxazebis sruli undobloba qarTuli xelisuflebis politikis mimarT, xolo ori xalxis urTierTobebSi gaCnda gaucxoeba, risi aRmofxvrac Cveni pirvelxarisxovani amocanaa. afxazeTsa da saqarTvelos Soris samokavSireo xelSekrulebis dadeba Cvens xalxebs Soris undoblobisa da gaucxoebis daZlevis saimedo saSualebas warmoadgens.

Cven, afxazeTis respublikis umaRlesi sabWos deputatebi, vacxadebT, rom afxaz da qarTvel xalxebs Soris keTili urTierTobebis mimarTulebiT savali gzis Cvens nawils Tamamad gavivliT. amasTanave, vimedovnebT, rom CamosarTmevad gawvdili Cveni xeli haerSi ar darCeba.

afxazeTis respublikis

umaRlesi sabWos Tavmjdomare v. arZinba.

q. soxumi, 12 agvisto, 1992 w.

(Белая книга Абхазии. Документы и материалы, свидетельства (1992-1993), Составители: проф. Ю.Н. Воронов, проф П.В. флоренский, журналист-политолог Т.А. Шугова. М., 1993, стр. 86-88)